Gender is de wijze waarop wij onze sekse invullen. Deze invulling is in meer of mindere mate afhankelijk van de cultuur waarin we leven. Zo is deze invulling in een niet-westerse cultuur soms heel anders dan in een westerse cultuur. Jantine Nierop heeft haar visie op de verhouding tussen sekse en gender bijgesteld. Daarover legt zij verantwoording af in haar boekje Sekse doet ertoe.
Van oudsher bepaalde het man-zijn hoe je je als man moest gedragen, en het vrouw-zijn hoe je je als vrouw moest gedragen. Het man-zijn bepaalde de invulling van het man-zijn en het vrouw-zijn bepaalde de invulling van het vrouw-zijn. Als je lichamelijk en biologisch gezien man of vrouw was, moest je je zo gedragen zoals van je werd verwacht. Sekse en genderidentiteit waren nauw aan elkaar verbonden.
Identiteit
In de verbondenheid tussen sekse en gender is de laatste decennia in onze westerse cultuur een grote verandering gekomen. Steeds meer mensen zien de genderidentiteit als iets eigens in de mens dat los staat van zijn sekse. Zij stellen dat de genderidentiteit uitgaat boven de sekse: als iemand lichamelijk en biologische gezien een man is, maar zich een vrouw voelt, heeft hij het recht zich een vrouw te noemen. Zo hebben bijvoorbeeld mensenrechtenactivisten dat uitgesproken in de principes die zij in 2007 in de Indonesische stad Yogyakarta hebben opgesteld. Dan zou een man die zich een vrouw voelt, dat in zijn paspoort mogen laten registreren.
Deze gedachte heeft ook in Nederland ingang gevonden. In de Tweede Kamer is daartoe een wetsvoorstel gedaan. Dat voorstel is echter door het vorige kabinet weer ingetrokken. De situatie blijft voorlopig zoals zij (sinds 1985) was: alleen als deskundigen hebben vastgesteld dat er sprake is van een genderdysforie (een verwarring over het eigen geslacht), zal de overheid het gewenste geslacht erkennen. Maar in sommige andere landen is het inmiddels wel mogelijk dat je zonder een verklaring van deskundigen je gewenste geslacht kunt laten registreren. Het Duitse Selbstbesimmungsgesetz (zelfbepalingswet) is een van de verstrekkendste zelfidentificatie-wetten ter wereld. De gedachte daarachter is: wat een samenleving onder man of vrouw verstaat, heeft zij zelf bedacht: het is een sociale constructie. Deze constructie kan anders worden geconstrueerd dan de traditie heeft gedaan.
Deze manier van denken doortrekt de gehele samenleving: genderidentiteit staat eigenlijk los van het biologische geslacht. Het lichaam is dan een kledingstuk dat je voor een ander kledingstuk kunt inwisselen. Zo groot is het verschil tussen man en vrouw niet, zo wordt gezegd.
Waarschuwing
Dr. Jantine Nierop (Mannheim) heeft over deze problematiek rondom gender een inzichtgevend boekje geschreven. Zij is predikant in Duitsland en gaf leiding aan een studiecentrum voor gendervraagstukken. Ze geeft les op middelbare scholen en doceert daarnaast praktische theologie aan de Universiteit van Heidelberg.
In haar boekje waarschuwt zij tegen de gedachte dat sekse en genderidentiteit los van elkaar zouden bestaan. Zij vertelt onder andere over veertien hoogleraren kindergeneeskunde in Duitsland die in 2024 alarm hebben geslagen. Deze hoogleraren stellen dat voor een genderidentiteit die onafhankelijk van het lichaam is aangelegd, geen enkel wetenschappelijk bewijs bestaat. Ze schrijft ook over de waarschuwing van VN-rapporteur Reem Alsalem tegen de zogenaamde zelfidentificatiewetten, waarbij mensen dus na (slechts) een verklaring bij de overheid een ander geslacht kunnen laten noteren.
Aanvankelijk nam Nierop in kwesties rondom transgender een progressief standpunt in. Zij vond dat er meer geslachten waren dan alleen man of vrouw, en dat de grenzen tussen de beide seksen vloeiend zijn. Daarvan is zij echter helemaal teruggekomen. Zij stelt nu – in overeenstemming met de Bijbel – dat er twee geslachten zijn: man en vrouw. Zij wijst erop dat het bijbelboek Genesis niet over gender spreekt, maar over de schepping van man en vrouw met hun eigen lichamelijke bestaan. De Bijbel is daarin duidelijk. Ook biologisch gezien kan er geen misverstand over bestaan dat er twee seksen zijn. Maar, zo voegt Nierop eraan toe, dit feit zegt niet hoe een man of een vrouw zich moet gedragen, of hoe hij of zij zich zou moeten voelen. Hun precieze rolverdeling in werk en huishouding kan per cultuur en per situatie verschillen.
Nierop beroept zich in de verdediging van haar visie over sekse en gender op de Bijbel. Tegelijkertijd wijst zij ook op praktische zaken. Een van deze zaken is het belang en de bescherming van vrouwen en meisjes. Als een man in zijn paspoort heeft laten noteren dat hij een vrouw is, en zich zo gedraagt en kleedt, ook al heeft hij geen (lichamelijke) transitie ondergaan, vormt hij een potentieel gevaar voor vrouwen en meisjes. Hij mag dan van faciliteiten gebruikmaken die uitsluitend voor vrouwen en meisjes zijn bedoeld. Dat is voor hen een bedreigende gedachte. Ook noemt Nierop oneerlijke concurrentie in vrouwensporten. Zij merkt op dat veel mannen die zich als vrouw identificeren, zich tegenwoordig niet meer laten behandelen en opereren om een lichamelijke transitie te bewerkstelligen.
Transitie
Verder wijst Nierop op het gevaar van ingrijpende transitie-operaties die vrouwen en mannen ondergaan. Daarmee wordt schade aangebracht aan gezonde lichamen. Dat gevaar bedreigt ook jongeren. Doordat onze samenleving blijkbaar genderidentiteit veel gewicht toekent en het lichaam slechts als omhulsel ziet, gaan ook jongeren over tot transitie. Als zij dat traject ingaan, krijgen zij eerst middelen toegediend die hun puberteit remmen. Daardoor ontwikkelt de jongen minder mannelijke lichamelijke eigenschappen en het meisje minder vrouwelijke lichamelijke eigenschappen. Dit wordt de Dutch approach (de Nederlandse benadering) genoemd. Daarna volgen andere hormonale behandelingen en operaties.
Gelukkig zijn er nu verscheidene landen die op die Dutch approach terugkomen. Steeds meer zien medici en politici in dat een transitie niet altijd gelukkiger maakt. Er kunnen ook psychische oorzaken zijn waardoor een jongere zich niet gelukkig voelt. Dan is het beter aan die oorzaken te werken dan ingrijpende operaties te ondergaan. Bovendien worden transitie-operaties toegepast in een gezond lichaam. Ook voor de beleving van seksualiteit hebben deze operaties ingrijpende en onherstelbare gevolgen. Daarmee is overigens niet gezegd dat dan elke transitie-operatie – in noodsituaties – moet worden uitgesloten.
Schokkend is echter te lezen dat de Dutch approach niet gestoeld is op wetenschappelijk bewijs. De effectiviteit en de veiligheid van hormoonbehandelingen en van het toedienen van puberteitsremmers bij personen die een transitie wensen, staan niet vast. De genoemde benadering heeft geen andere grond dan de wens dat ook jongeren over hun lichaam mogen beschikken. Daarom wordt er ook op teruggekomen, bijvoorbeeld in Engeland.
Jantine Nierop heeft een lezenswaardig boekje geschreven over een bijzonder actuele problematiek.
Sekse doet ertoe! Het lichaam is meer dan een kledingstuk. Je hebt niet alleen een lichaam, maar je bent ook een lichaam.
Douwe Steensma, Feanwâlden
N.a.v. Jantine Nierop, Sekse doet ertoe. Hoe mijn visie op gender en queertheorie veranderde, KokBoekencentrum: Utrecht, 2025, 143 p., € 20,00, ISBN 978 90 4354 291 3