Op 27 februari jl. heeft dr. Arjan van den Os officieel zijn ambt aanvaard als hoogleraar Nieuwe Testament aan de Theologische Universiteit Apeldoorn. Bij deze aanvaarding heeft hij een rede uitgesproken. Deze rede ging over de relatie tussen verkiezing en kennis in het vroege jodendom en het evangelie van Matteüs.

In de Bijbel lezen we dat God de zijnen heeft uitgekozen. Dat motief komt ook voor in het evangelie van Matteüs. Zij die verkoren zijn, hebben een bijzonder kennis van God en zijn koninkrijk. Verkiezing geeft kennis, en omgekeerd zegt kennis van God iets over de verkiezing van diegenen die deze kennis bezitten.

 

Welbehagen

Dr. Van den Os heeft met een bijzondere reden het evangelie van Matteüs uitgekozen voor zijn onderzoek. Hij heeft daarbij gedacht aan prof. dr. J. Versteeg, die van 1968 tot 1987 hoogleraar Nieuwe Testament was in Apeldoorn. Dr. Van den Os schrijft dat prof. Versteeg invloed heeft gehad op zijn theologische overtuigingen. Bovendien heeft prof. Versteeg enkele publicaties gewijd aan dit evangelie. Maar er was nog een andere reden voor zijn keuze voor het evangelie van Matteüs. Hij richtte zich ook op dit evangelie, omdat er tot dusver weinig onderzoek is gedaan naar Gods verkiezing volgens dit evangelie.

In het evangelie van Matteüs lezen we dat God de zijnen heeft uitverkoren. Deze uitverkiezing is een teken van zijn genade. Ze is een vrucht van Gods welbehagen. Zijn welbehagen is dat Hij Christus en zijn koninkrijk bekend heeft gemaakt aan de zijnen (11:25-26). God noemt hen zonen (21:28-32) en genodigden (22:2-3). Maar deze verkiezing is nog geen verkiezing tot zaligheid. Daarvoor zijn geloof en geloofsvolharding nodig. Zij die zijn ingegaan in het koninkrijk van God, hebben een persoonlijke verhouding tot God de Vader en de Zoon en móeten dat ook hebben. Voor diegenen die wijs en verstandig zijn in eigen ogen, blijft het geheim van Gods koninkrijk echter verborgen.

 

Kennis

Dat God de zijnen heeft verkozen, blijkt in de kennis die zij hebben ontvangen. Maar deze kennis begint niet bij hen. Deze kennis is er allereerst tussen de Vader en de Zoon: de Vader kent de Zoon, en de Zoon kent de Vader. Maar vervolgens geeft de Zoon deze kennis door aan de zijnen. Daarin blijkt hun verkiezing. Zij die verkoren zijn, kennen de Vader en de Zoon. Zo zien we dat bij Petrus. Hij heeft kennis en belijdt dat Jezus de Christus is, de Zoon van de levende God (16:16). God de Vader heeft hem dat bekendgemaakt (16:18).

Voor diegenen die deze kennis hebben ontvangen en dus delen in de verkiezing, brengt dit een grote verantwoordelijkheid met zich mee. Verkoren-zijn is altijd geroepen-zijn. Deze roeping is dan ook een geroepen-zijn-tot. Wie geroepen en verkoren is, is groepen tot gehoorzaamheid aan de geboden van God. Ook dat komt in het evangelie van Matteüs sterk naar voren. Dr. Van de Os spreekt over een dynamische visie van dit evangelie op verkiezing. Er zit beweging in verkiezing. Daarmee is bedoeld dat roeping een voortdurende toewijding van de geroepenen vraagt. Gehoorzaamheid is vrucht van verkiezing en tegelijkertijd een bevestiging daarvan.

Deze Apeldoornse studie is een leerzaam boekje over een aspect van het evangelie van Matteüs in de context van (wat vroegere) joodse geschriften. De studie staat in lijn met wat de laatste vijftig jaar steeds meer is gebeurd, namelijk dat de Joodse achtergrond van dit evangelie wordt benadrukt. Het evangelie is geschreven voor christenen uit de Joden. Nadruk ligt ook op de gehoorzaamheid die moet worden betracht ten opzichte van de wet van Mozes, die overigens sinds de komst van Christus staat in het licht van het gekomen koninkrijk van God.

In dat verband is opvallend dat prof. Van den Os onbekommerd spreekt over ‘antithesen’ in Matteüs 5:21-48. Het woord ‘antithese’ betekent: tegenstelling. Daarmee wordt de indruk gewekt dat er een tegenstelling is tussen Jezus en Mozes. Maar Jezus staat niet tegenover Mozes en ook niet tegenover al zijn tijdgenoten. Wat Jezus hier doet is niets anders dan dat hij een uitleg geeft van een aantal geboden uit de wet van Mozes. Het is een overweging waard om het desbetreffende woord niet meer te gebruiken in dit verband.

 

Israël

Prof. Van den Os spreekt ook over de plaats van Israël in het evangelie van Matteüs: God continueert de verkiezing van dit volk. En dat we ten aanzien van Israël nog een en ander mogen verwachten. Ik vind dit nogal sterk gezegd. Te sterk. De geschiedenis van Israël is namelijk vervuld in Christus. Je kunt dan ook niet zeggen dat ‘de verkiezing van Israël wordt vastgehouden door Matteüs’. Ook niet dat de verkiezing van Israël ‘fier overeind’ staat. Wel zegt hij terecht dat Christus zich identificeert als Israël. Helemaal waar. Maar ik zou het toch nog sterker willen zeggen: Christus is Israël. De schaduw is voorbij, de werkelijkheid gekomen! God heeft één volk dat Hij heeft verkoren. Dat volk heet: Christus. Hij heeft niet twee volken, maar één volk: allen die in Christus zijn. Dat zijn allen die geloven: Joden en niet-Joden. Als God in Christus een volk uit alle natiën heeft verkoren, staat dan nog de verkiezing van één volk ‘fier overeind’?

Terecht stelt dr. Van den Os dat er geen sprake is van vervanging van Israël ‘door een ander orgaan’. Maar als dat wordt gezegd, moeten we er nog wel iets aan toevoegen. Er is geen vervanging van Israël door Christus en de zijnen, maar er is wel een vervulling van Israël in Christus en de zijnen. Dat is ook wat prof. dr. J.P. Versteeg indertijd de studenten in Apeldoorn heeft voorgehouden.

Daarbij blijft onmiskenbaar dat God met Israël is begonnen. Israël blijft dan onze oudste broer, die we moeten blijven erkennen. Gelukkig zijn er ook velen in Israël die Jezus als de beloofde gezalfde des HEREN (de Messias) erkennen.

 

Prof. Van den Os vergelijkt datgene wat Matteüs heeft geschreven over verkiezing en kennis met twee geschriften uit de vroeg-Joodse literatuur, namelijk de Wijsheid van Salomo en een instructie uit de gemeenschap die zich vanaf de derde eeuw vóór Christus gevestigd heeft in Qumran. Zijn conclusie is dat deze drie geschriften overeenstemmen in hun onderscheid tussen verkorenen en niet-verkorenen op basis van hun kennis van God. Matteüs legt daarentegen wel een eigen accent: de Vader openbaart kennis over de Zoon, terwijl de Zoon de Vader en zijn heilswerk openbaart.

Graag wensen we prof. Van den Os zegen toe bij zijn werk als hoogleraar in Apeldoorn.

 

Douwe Steensma, Feanwâlden

 

N.a.v. Arjan van den Os, Kleine groep, grote kennis. De relatie tussen verkiezing en kennis in het vroege Jodendom en het Matteüsevangelie, Apeldoornse studies 84, Theologische Universiteit Apeldoorn: Apeldoorn 2026, 77 p., ISBN 978 90 7584 762 8


Commentaar

  • De kunst van het oneens zijn 2026-11-21 09:22:43

    We leven in een tijd waarin iedereen een mening heeft en die ook graag laat horen. Op sociale...

  • Baas in eigen…? 2026-11-07 09:08:20

    Soms blijkt dat het Nederlandse collectieve geheugen toch niet zo collectief is. In een van de...

  • Voorbereiden op verhuizen 2026-10-24 10:18:32

    Afgelopen week stond er een grote verhuiswagen voor de deur. Nee, nog niet om alle spullen in te...

  • Populisme…ook in de kerk? 2026-10-09 12:02:20

    Bij populisme denken we vaak aan politici die inspelen op gevoelens van die leven onder het volk....