Sinds Poetin aan de macht is, is hij geradicaliseerd. In dat proces van radicalisering heeft zijn visie op de geschiedenis van Rusland een grote rol. Poetin gebruikt de geschiedenis als wapen om de bevolking mee te krijgen in zijn plannen. Ook wil hij daarmee het Westen afschrikken.
Beatrice de Graaf en Niels Drost hebben een inzichtgevend boek uitgebracht over geschiedenis als wapen in de Russische politiek. Zij hebben daartoe duizenden toepraken en verklaringen van het Kremlin geraadpleegd.
Adviseurs
Vanaf het moment dat Poetin in 2000 president werd, werkt hij aan het veranderen van de Russische maatschappij in een autoritaire en onderdrukkende alleenheerschappij. Daarbij verloochent hij zijn verleden bij de geheime dienst van de Sovjet-Unie (de KGB) niet.
De Graaf en Drost schetsen de fasen van Poetins radicalisering. In de eerste fase onderstreept Poetin de belangrijke positie van Rusland in de geschiedenis van Europa. Daartoe wees hij bijvoorbeeld op wat verschillende tsaren voor de eenheid en het welzijn van Europa hebben betekend (waarbij hij overigens de negatieve punten van deze tsaren maar buiten beschouwing liet).
De tweede fase begon in 2004. Steeds meer ging hij zijn volk warm maken voor de gedachte van een Heilig Rusland. In de derde fase werden tegenstanders van deze gedachte als demonen afgeschilderd. Hun vernietiging werd voorbereid. De vierde fase is de fase van de oorlog tegen Oekraïne.
In 2014 werd de Krim door Rusland bezet door ‘groene mannetjes’. Vanaf dat jaar woedt er oorlog in de Donbas. Op 17 juli 2014 wordt de Boeing met vluchtnummer MH17 neergehaald.
Dan begint op 24 februari 2022 de grootschalige invasie in Oekraïne. Deze invasie was alleen zijn beslissing. Zijn enige adviseurs zijn, zo zei Sergej Lavrov (Ruslands minister van buitenlandse zaken) op die dag tegen oligarchen die hun ernstige bezorgdheid uitspraken: Ivan de Verschrikkelijke, Peter de Grote en Catharina de Grote. Deze tsaren hadden maar één wens: het Russische Rijk uitbreiden.
Schoolmeesters
De vraag is waarom Poetin deze oorlog is begonnen en wat de achtergrond is van zijn radicalisering. Waarom jaagt hij honderdduizenden mensen de dood in? Is dat alleen maar een verlangen naar macht en bezit? Een angst voor verdere uitbreiding van de NAVO? Is deze oorlog de voortzetting van een oude gedachte dat grootmachten hun eigen invloedssfeer hebben?
Naar het Westen toe herhaalt Poetin steeds dat westerse leiders hun belofte niet hebben waargemaakt. Zij zouden hebben beloofd dat het Westen zijn invloedssfeer niet verder zou uitbreiden naar landen dichtbij Rusland. Nu dat toch is gebeurd, is Rusland genoodzaakt zichzelf te verdedigen. De Graaf en Drost geven echter aan dat die belofte nooit is gedaan. Ze geven ook aan dat de desbetreffende landen zelf hebben gekozen voor een band met het Westen en de NAVO. Het punt is dat Rusland deze eigen keuze niet respecteert en ervan uitgaat dat die landen horen bij zijn invloedssfeer. Rusland mag volgens hen dan ook geen slachtoffer worden genoemd van westers imperialisme.
Maar Poetins radicalisering heeft niet alleen een politieke dimensie, maar ook een ideologische en religieuze dimensie. Deze dimensie betreft de roeping en grootheid van Rusland. Juist daarmee raakt Poetin het hart van zijn volk. Hij spreekt mensen aan op hun grootse verleden en hun Russische identiteit. Zou er geen woede moeten zijn tegen het Westen dat Rusland kleineert?
Poetin vertelt steeds weer het verhaal over een Groot-Russisch Rijk, waarin alle Russen (ook Wit-Russen en Klein-Russen) nu eenmaal bij elkaar horen en één volk zijn. Landen die van oorsprong af bij Rusland hebben behoord (als deel van – wat Poetin ziet – het grote tsaristische rijk), moeten bij haar blijven. Hoezo zou die bevolking dan zelf mogen kiezen? In hun keuze laten zij zich dan toch leiden door het goddeloze Westen? Voor die afval moeten ze worden behoed. Zo zet Poetin de geschiedenis in als wapen. Geschiedenisboeken worden daartoe herschreven: oorlogen worden niet gewonnen door generaals, maar door schoolmeesters en pastoors.
Weerhouder
In Poetins tsaristische droom is Moskou het derde Rome. Aanvankelijk was Rome onder keizer Constantijn de Grote de behoeder van de christelijke cultuur. Daarna nam Constantinopel, dat eerst Byzantium heette, die plaats in. Deze stad werd daarmee het tweede Rome. Na haar val in 1453 werd, zo wordt dan gezegd, Moskou het centrum van de christelijke cultuur. Moskou heeft, zo is de gedachte, een heilige roeping als beschermer van het christendom.
In dit verhaal past wat de apostel Paulus in een van zijn brieven zegt over ‘de weerhouder’ (in het Grieks: katechon; zie 2 Tess. 2:6-7). Deze weerhouder werkt de duivel tegen, die rondgaat als een briesende leeuw. Dat vreselijke woeden van de duivel is vooral in het Westen te zien en ook in Oekraïne, aldus Poetin. Maar de weerhouder gaat daartegenin. Zijn taak en dus ook de taak van Moskou is het beschermen van de wereld. Moskou moet als weerhouder ervoor zorgen dat zij niet in een volkomen chaos verandert vóór Christus’ wederkomst.
Poetin meent dat hij de hoofdrol heeft in deze heilige missie. Hij denkt dat hij Rusland moet aansturen in zijn spirituele en cultuurhistorische roeping. Hij ziet zijn missie niet alleen tegen de achtergrond van westerse heerszucht, maar ook tegen de achtergrond van westerse decadentie, vooral zichtbaar in een losse seksuele moraal. Oekraïne, dat eigenlijk bij het Grote Rusland hoort, is een bedreiging vanwege haar verbondenheid met het goddeloze Westen. Ze is afvallig geworden en in de greep van de satan geraakt. Daarom is verlossing nodig en strijd tegen de antichrist en het satanisme. Alleen een tsaar-verlosser kan die strijd voeren.
Toen Poetin in 2012 voor de derde keer president werd, heeft hij allerlei voorstellingen en symbolen uit de tijd van de tsaren uit de kast gehaald. In zijn toespraken en verklaringen maakt hij graag een vergelijking tussen zijn eigen werk en het werk van grote tsaren. Zij tsaristische droom werd onder meer heel duidelijk rond het ceremonieel bij het begin van zijn vierde termijn als president in 2018 (en dat is terug te zien op YouTube).
Het boek van Beatrice de Graaf, hoogleraar geschiedenis van de internationale betrekkingen aan de Universiteit Utrecht, en Niels Drost, werkzaam bij Clingendael, leest als een trein. Het is zeer aan te bevelen voor iedereen die geïnteresseerd is in wat zich momenteel op het wereldtoneel afspeelt.
Douwe Steensma, Feanwâlden
N.a.v. Beatrice de Graaf en Niels Drost, Poetins tsaristische droom. Geschiedenis als wapen in de Russische politiek, Prometheus: Amsterdam, 2026, 268 p., € 22,99, ISBN 978 90 4465 845 3