Wij geloven in één God. Op Hem stellen we ons vertrouwen. Daarmee geloven wij in God de Vader, de Zoon en de Heilige Geest. Wij aanbidden één God in de drieheid en de drieheid in de eenheid.
Over dit geheimenis van Gods drie-eenheid heeft Bram van de Beek, emeritus hoogleraar theologie, een mooi boekje geschreven. Dit boekje is een heldere en toegankelijke toelichting op wat wij belijden, hoezeer ook datgene wat aan de orde komt voor ons een geheimenis blijft.
Basis
Van de Beek stelt dat de belijdenis van de goddelijke drie-eenheid de basis is van de kerk. Deze belijdenis is ook de basis van het christelijk geloof en van ons christen-zijn. We zijn immers gedoopt in de naam van deze God, Vader, Zoon en Heilige Geest. Daarmee behoren wij Hem toe. Dat is zijn belofte voor eenieder die gedoopt is.
De bijbelse boodschap van de goddelijke drie-eenheid onderstreept bovendien dat alleen God ons kan redden. In die redding handelt God de Vader in zijn Zoon en door de Heilige Geest.
Aan die redding kunnen wij mensen niets bijdragen. Dat is ook waarop de vroege kerk het accent legde toen zij sprak over de Vader, de Zoon en de Heilige Geest. Zij benadrukte het handelen van de ene God in Christus. Haar belijdenis over Christus vormt de kern van de leer van de goddelijke drie-eenheid. Toen werd wel gezegd dat de Zoon en de Geest de handen van God waren.
Datzelfde accent legt Johannes Calvijn: het geheimenis van de Drie-eenheid onderstreept dat alleen God mensen redt. Hij doet dat in Christus en door zijn Geest.
In de traditie van de kerk stak echter steeds het gevaar de kop op dat zij het wezen van God wilde begrijpen. Zij dacht dan na over God in het algemeen, wat zijn eigenschappen zijn en hoe de onderlinge relaties zijn tussen de Vader, de Zoon en de Geest. De kerk zocht inzicht in het wezen van de goddelijke drie-eenheid. Dat inzicht gebruikte zij onder andere om de orde van de wereld waarin wij leven te begrijpen. Hoe God is, geeft dan aanwijzingen voor hoe wij zouden moeten leven. Het wezen van God zou op een of andere manier worden weerspiegeld in zijn schepping.
Beweging
Volgens Van de Beek kwam daarin in de twintigste eeuw verandering. Theologen gingen toen minder nadruk leggen op het wezen van God, maar meer op de beweging van de drie-enige God naar ons toe. Deze theologen zeiden dan dat de Schrift over Vader, Zoon en Geest spreekt omdat zij duidelijk wil maken dat God alles in het werk stelt om zichzelf bekend te maken en ons te redden.
Een van die theologen is Karl Barth, die wel wordt beschouwd als de belangrijkste theoloog van de twintigste eeuw. Barth legt alle nadruk op Christus. Alleen door Hem leren wij God kennen. Zijn werk is beslissend. Zo ligt er minder accent op de beweging van de drie goddelijke personen onder elkaar en meer op zijn beweging naar ons toe. Het gaat om wie Hij is ten opzichte van ons. Een van de consequenties van deze benadering is dat Barth niet spreekt over goddelijke personen. Alle nadruk legt Hij op Gods beweging naar ons toe. Hij openbaart zich. Die openbaring geeft Hij als Vader, Zoon en Geest. Van de Beek noemt dit een fundamentele wending in de theologie. De doorwerking daarvan is enorm geweest. Gods openbaring staat centraal. Hoe het wezen van de Drie-eenheid dan precies moet worden gezien, is daaraan ondergeschikt. God komt op drie goddelijke wijzen tot ons – als Vader, Zoon en Geest – en vraagt ons antwoord.
Maar de theologische bezinning is verdergegaan. Theologen benadrukken nu steeds meer dat de Vader, de Zoon en de Heilige Geest sterk op elkaar betrokken zijn. Zij onderhouden ‘sociale’ banden. Daarom wordt dit de leer van de sociale Triniteit (Drie-eenheid) genoemd. Deze leer staat niet op zichzelf. Theologen stellen dat de onderlinge (sociale) verbondenheid tussen de drie goddelijke personen een richtlijn moet zijn voor de (sociale) omgang tussen mensen. De beweging in God is een beeld voor hun beweging onder elkaar. Zij mogen in hun onderlinge omgang iets weerspiegelen van de omgang van de drie goddelijke personen met elkaar. Daarin komt ook weer iets naar voren van wat in de vroege kerk door iemand als Augustinus naar voren is gebracht.
Troost
Zo onderstrepen theologen vandaag onder meer dat de omgang van de drie goddelijke personen met elkaar een troost is voor allen die lijden. De band tussen deze personen onderling en ons als mensen komt bijvoorbeeld volgens Jürgen Moltmann vooral naar voren in het lijden en de kruisiging van Jezus, de innig geliefde Zoon van God. Daarin komt de liefde van God de Vader voor de (lijdende) wereld op ultieme wijze tot uiting. De Geest geeft deze liefde gestalte in mensen. Spreken over de drie-enige God is dan volgens Moltmann spreken over de gekruisigde God. Ook hier zien we dat het accent ligt op de beweging van de drie-enige God naar de wereld toe. Hier is dan ook minder aandacht voor een beschrijving van het wezen van God.
Deze gedachte van de sociale Drie-eenheid treffen we regelmatig aan in de hedendaagse theologie. Daarin komt naar voren dat de verhouding tussen de drie goddelijke personen bestaat in liefde. Die liefde is dan ook een model voor de liefde tussen mensen. Zo ligt de spits van deze leer niet meer op het handelen van God in Christus, maar op de mensen. Mensen kunnen alleen echt mens zijn in relatie tot hun medemens. Deze gedachte van ‘sociale Triniteit’ is ontstaan omdat filosofen en theologen steeds meer nadruk gingen leggen op relaties: mensen zijn relationele wezens. Zij verlangen naar meer sociale samenhang onder elkaar. Dit mensbeeld gingen theologen teruglezen in God.
Van de Beek onderstreept echter dat het evangelie van de drie-enige God een bevrijdende boodschap is in Christus Jezus. God heeft zelf in Christus het oordeel over de wereld op zich genomen en onze schuld gedragen. Spreken over de drie-enige God is dan niets anders dan spreken over zijn verlossend handelen in Christus. Van de Beek heeft ons met dit boekje een goede dienst bewezen.
Douwe Steensma, Feanwâlden
N.a.v. Bram van de Beek, Drie-eenheid. God zet alles in om ons te redden, KokBoekencentrum: Utrecht, 2026, 200 p., € 22,99, ISBN 978 90 4354 507 5